Kijan mòn ak fon fòme?

Mòn ak fon pa parèt yon sèl jou. Yo fòme ak mouvman nan Latè ansanm ak aksyon dlo, van, ak tan. Lè gwo pati nan kwout Latè a pouse youn sou lòt, tè a ka leve epi fòme mòn. Gen lòt fòm ki ka soti nan ansyen aktivite vòlkanik oswa nan gwo fant ki fè tè a bese yon kote.

Fon yo souvan fòme kote dlo fin fouye tè a pandan anpil tan. Yon rivyè ka antre nan yon zòn, koupe sifas la, pote sediman ale, epi piti piti louvri yon pasaj ki vin tounen yon fon. Lapli ak ewozyon kontinye travay menm apre fòm prensipal la deja la.

Ewozyon se yon fòs kle nan jewoloji. Dlo, van, ak chanjman tanperati kraze wòch yo ti kras pa ti kras. Materyèl sa yo desann nan ravin, ale nan rivyè, epi pafwa rive jouk lanmè. Sa vle di menm yon gwo mòn pa rete menm jan pou tout tan.

Nan yon peyi montay tankou Ayiti, konpreyansyon sa a enpòtan anpil. Fòm tè a enfliyanse kote dlo pase, kote tè ka glise, ak kijan moun bati oswa plante. Lè pyebwa disparèt, tè a vin pi fasil pou dlo pote ale.

Lè nou gade yon mòn oswa yon fon, nou ka wè bote li. Men jewoloji montre nou tou ke chak fòm sa yo se rezilta yon travay natirèl ki pran anpil tan, anpil fòs, ak anpil chanjman.